Waar komt de naam Zandvoort vandaan?
De naam is afgeleid van Sandevoerde. In die oude naam ziet u twee woorden: ‘Sande’ en ‘Voerde’. ‘Sande’ betekent de duinen of het zand. Een ‘Voerde’ of ‘Voorde’ is de aanduiding van een doorwaadbare plaats. Als achtervoegsel vinden we het wel in meer plaatsnamen terug zoals bijvoorbeeld Montfoort of Amersfoort. Door de eeuwen heen waren de duinen moerassig en vrijwel onbegaanbaar. Oorspronkelijk waren de duinen veel natter en trof men daar veel meertjes en natte valleien aan. De naam Zandvoort slaat dus terug op een aanduiding van een doorwaadbare plaats in het zand.
Hoe is Zandvoort ontstaan?
Ruim 1900 jaar geleden was de zeespiegel lager. Aan de kust, op de
uitgestrekte strandvlaktes, had de wind vrij spel en door grote zandverstuivingen ontstonden de jonge duinen. Jong in vergelijking met de eerder ontstane oude strandwallen, die we vandaag de dag een paar kilometer landinwaarts tegenkomen en waarop de eerste bewoning is ontstaan, denk onder andere aan Haarlem, Santpoort en Velsen. Deze strook oude duinen loopt grofweg gesteld tussen Den Haag en Haarlem. Op veel plaatsen is hij afgegraven ten behoeve van de bloembollenteelt. Op die afgegraven duinranden zijn later vaak prachtige landgoederen ontstaan zoals Beeckestijn en Elswout. In het jonge duinengebied, aan de kust, waar Zandvoort ligt, vestigden zich al spoedig een klein aantal vissers. Ze hadden een duidelijke reden om voor deze plek te kiezen. Hier was de jonge duinenrij onderbroken en had men vanaf het strand toegang tot de lager gelegen binnenduinen. In de beslotenheid van de duinen ontstond omstreeks 1100 het dorp Sandevoerde. Beschut en veilig voor zwaar weer. Nog steeds ligt een deel van het centrum in de kom waar het allemaal ooit eens begon.
Zandvoortse Visserij
Ruim voordat Zandvoort in 1304 genoemd werd waren er al bewoners van deze vallei in het duingebied. De woestenij zelf had deze bewoners weinig te bieden. Door het stuivende zand was de grond moeilijk te bewerken en niet geschikt voor de teelt van gewassen. Daarentegen was de zee rijk aan allerlei soorten vis, zoals kabeljauw, schelvis, schol, schar en vooral haring. De korte afstand tussen de visgronden en de kust maakte het mogelijk om met zeer primitieve scheepjes de visserij te beoefenen. Men viste met een open vissersboot, de slabbert of slapbuis geheten. Dit was een scheepstype van Friese oorsprong, nog ouder dan de Vikingvaartuigen. Omstreeks de 15e eeuw is vanuit de zogenaamde Egmonder Pink de ‘Bomschuit’ ontwikkeld, een boot met vlakke bodem. Deze Bomschuit groeide uit tot een schip met een afmeting van plusminus 15 meter lengte, 7 meter breedte en een gewicht van zo’n 120.000 kilo. Deze schuiten, die vele malen van het strand aan- en afvoeren, waren zeer sterk van constructie. Na de aanleg van de haven van IJmuiden in 1870 en de opkomst van het badleven was het rond de eeuwwisseling gedaan met de grote visserij. Anno 2000 ziet men enkel als de R in de maand is nog inwoners van Zandvoort voor de lol met hun trek- of duwnet vanaf het strand en vooraan in het water op garnaal vissen. Wel worden deze Bomschuiten nog steeds gebouwd: De Zandvoortse Bomschuit Bouwclub bouwt bomschuiten, badkoetsen en verschillende gebouwen, vaak al lang uit het dorp verdwenen, op schaal na. Voorbeelden hiervan vindt u in het VVV kantoor en het Zandvoorts museum.
Zandvoort als badplaats
Het dorp Zandvoort kwam tot bloei in de 19e eeuw. In het jaar 1824 vormde zich een commissie van grootgrondbezitters waaronder de ambachtsheer van Zandvoort Jhr. W. Ph. Barnaart, Prof. D.J. van Lennep en andere heren. Zij wilden op de enige toegangsweg naar Zandvoort, een zandpad met in de zomer mul zand en ’s winters bij sneeuw en regen totaal onbegaanbaar, een bestrating van klinkers aanleggen zodat aan- en afvoer naar Zandvoort vanaf de Herenweg in Heemstede niets meer in de weg stond. De bedoeling was om dit zeer verarmde dorp wat meer mogelijkheden te verschaffen buiten de visserij en aardappelteelt. Rond 1825 werd onder andere hiermee de aanzet gegeven voor het einde van het isolement en daarmee het begin van de welvaart. Ook heeft men toen de Hogeweg aangelegd en stichtte men bovenop het zeeduin een badhuis wat gereedkwam in 1828. Het baden vond hoofdzakelijk plaats in het hotel. Het zeewater werd met paard en een kar, bekleed met een zinken binnenbak, uit de zee gehaald en in de binnenbaden gekiept. Men kon kiezen uit warme of koude baden, zeewaterdouches of het drinken van het, toen nog zuivere, zeewater als kuur. Rond 1850 werd de eerste badkoets aangeschaft en daarna verscheen in 1870 de babbelkoets. Dit was een gezelschapswagen bestaande uit een overkapping met een gesloten achterwand en een dwarsliggende lange bank voor 8 tot 10 personen die in de branding werd gereden met alleen het zicht op de aanrollende zee. Na de aanleg van de spoorbaan in 1881 kwam het badleven pas echt goed op gang. Er werden vier badinrichtingen geopend. Hier kon men door middel van een koets, en onder toezicht van een badman of badvrouw, in een gehuurd badkostuum onder de luifel van een onderdompeling in het zilte nat genieten. Degenen die hier logeerden waren vaak families die hier 3 of 4 maanden verbleven. In 1900 hadden veel rijke families hier een tweede huis, al dan niet voorzien van een veranda, de Haarlemmerstraat is hier een goed voorbeeld van. De wat minder bedeelden huurden hun kamers bij de Zandvoortse bevolking als zogenaamde badgasten.
Keizerin Sisi in Zandvoort
Omstreeks mei 1884 reisde de Keizerin van Oosterijk, streng incognito onder de naam Gravin van Hohenembs, af naar Amsterdam om daar de beroemde medicus J.G. Mezger te bezoeken in verband met haar kwalen, onder andere ischias. Op 9 mei 1884 bezocht zij met haar dochter Valerie en gevolg het strand van Zandvoort voor een lange wandeling. Het diner die avond werd genuttigd in het hotel Von Kaufmann en tevens verbleef zij in het genoemde hotel vanaf 18 mei tot en met 10 juni. Een jaar later keerde zij weer terug met haar gevolg om in een, voor die tijd luxueuze, villa van Dhr. Ricard aan de Noord Boulevard te verblijven. Van daaruit maakte zij uitstapjes met het stoomschip Sante Cecilia en op gezette tijden bezocht zij Dr. Mezger in Amsterdam. Eind maart dat jaar verliet zij het vissersdorp om er niet meer terug te keren. Het dorp is haar nog niet vergeten en ter herinnering aan haar bezoeken is er zelfs een beeld van haar geplaatst op de Boulevard Barnaart.
Zandvoorts Museum
Voor meer informatie over de geschiedenis van Zandvoort kunt u terecht in het Zandvoorts Museum. Het museum huisvest een oudheidkundige afdeling, waar de Zandvoortse historie wordt belicht. Stijlkamers, visserij-attributen, scheepsmodellen, schilderijen, foto’s, modellen van oude gebouwen en videopresentaties verbeelden de overgang van vissersplaats naar badplaats voor een groot publiek. Daarnaast is ook ruimte voor wisselende exposities, waar naast historische en educatieve onderwerpen ook lokale en hedendaagse kunst aan de orde komen.
Meer informatie over het Zandvoorts Museum vindt u hier.
De naam is afgeleid van Sandevoerde. In die oude naam ziet u twee woorden: ‘Sande’ en ‘Voerde’. ‘Sande’ betekent de duinen of het zand. Een ‘Voerde’ of ‘Voorde’ is de aanduiding van een doorwaadbare plaats. Als achtervoegsel vinden we het wel in meer plaatsnamen terug zoals bijvoorbeeld Montfoort of Amersfoort. Door de eeuwen heen waren de duinen moerassig en vrijwel onbegaanbaar. Oorspronkelijk waren de duinen veel natter en trof men daar veel meertjes en natte valleien aan. De naam Zandvoort slaat dus terug op een aanduiding van een doorwaadbare plaats in het zand.
Hoe is Zandvoort ontstaan?
Ruim 1900 jaar geleden was de zeespiegel lager. Aan de kust, op de
uitgestrekte strandvlaktes, had de wind vrij spel en door grote zandverstuivingen ontstonden de jonge duinen. Jong in vergelijking met de eerder ontstane oude strandwallen, die we vandaag de dag een paar kilometer landinwaarts tegenkomen en waarop de eerste bewoning is ontstaan, denk onder andere aan Haarlem, Santpoort en Velsen. Deze strook oude duinen loopt grofweg gesteld tussen Den Haag en Haarlem. Op veel plaatsen is hij afgegraven ten behoeve van de bloembollenteelt. Op die afgegraven duinranden zijn later vaak prachtige landgoederen ontstaan zoals Beeckestijn en Elswout. In het jonge duinengebied, aan de kust, waar Zandvoort ligt, vestigden zich al spoedig een klein aantal vissers. Ze hadden een duidelijke reden om voor deze plek te kiezen. Hier was de jonge duinenrij onderbroken en had men vanaf het strand toegang tot de lager gelegen binnenduinen. In de beslotenheid van de duinen ontstond omstreeks 1100 het dorp Sandevoerde. Beschut en veilig voor zwaar weer. Nog steeds ligt een deel van het centrum in de kom waar het allemaal ooit eens begon.Zandvoortse Visserij
Ruim voordat Zandvoort in 1304 genoemd werd waren er al bewoners van deze vallei in het duingebied. De woestenij zelf had deze bewoners weinig te bieden. Door het stuivende zand was de grond moeilijk te bewerken en niet geschikt voor de teelt van gewassen. Daarentegen was de zee rijk aan allerlei soorten vis, zoals kabeljauw, schelvis, schol, schar en vooral haring. De korte afstand tussen de visgronden en de kust maakte het mogelijk om met zeer primitieve scheepjes de visserij te beoefenen. Men viste met een open vissersboot, de slabbert of slapbuis geheten. Dit was een scheepstype van Friese oorsprong, nog ouder dan de Vikingvaartuigen. Omstreeks de 15e eeuw is vanuit de zogenaamde Egmonder Pink de ‘Bomschuit’ ontwikkeld, een boot met vlakke bodem. Deze Bomschuit groeide uit tot een schip met een afmeting van plusminus 15 meter lengte, 7 meter breedte en een gewicht van zo’n 120.000 kilo. Deze schuiten, die vele malen van het strand aan- en afvoeren, waren zeer sterk van constructie. Na de aanleg van de haven van IJmuiden in 1870 en de opkomst van het badleven was het rond de eeuwwisseling gedaan met de grote visserij. Anno 2000 ziet men enkel als de R in de maand is nog inwoners van Zandvoort voor de lol met hun trek- of duwnet vanaf het strand en vooraan in het water op garnaal vissen. Wel worden deze Bomschuiten nog steeds gebouwd: De Zandvoortse Bomschuit Bouwclub bouwt bomschuiten, badkoetsen en verschillende gebouwen, vaak al lang uit het dorp verdwenen, op schaal na. Voorbeelden hiervan vindt u in het VVV kantoor en het Zandvoorts museum.
Zandvoort als badplaats
Het dorp Zandvoort kwam tot bloei in de 19e eeuw. In het jaar 1824 vormde zich een commissie van grootgrondbezitters waaronder de ambachtsheer van Zandvoort Jhr. W. Ph. Barnaart, Prof. D.J. van Lennep en andere heren. Zij wilden op de enige toegangsweg naar Zandvoort, een zandpad met in de zomer mul zand en ’s winters bij sneeuw en regen totaal onbegaanbaar, een bestrating van klinkers aanleggen zodat aan- en afvoer naar Zandvoort vanaf de Herenweg in Heemstede niets meer in de weg stond. De bedoeling was om dit zeer verarmde dorp wat meer mogelijkheden te verschaffen buiten de visserij en aardappelteelt. Rond 1825 werd onder andere hiermee de aanzet gegeven voor het einde van het isolement en daarmee het begin van de welvaart. Ook heeft men toen de Hogeweg aangelegd en stichtte men bovenop het zeeduin een badhuis wat gereedkwam in 1828. Het baden vond hoofdzakelijk plaats in het hotel. Het zeewater werd met paard en een kar, bekleed met een zinken binnenbak, uit de zee gehaald en in de binnenbaden gekiept. Men kon kiezen uit warme of koude baden, zeewaterdouches of het drinken van het, toen nog zuivere, zeewater als kuur. Rond 1850 werd de eerste badkoets aangeschaft en daarna verscheen in 1870 de babbelkoets. Dit was een gezelschapswagen bestaande uit een overkapping met een gesloten achterwand en een dwarsliggende lange bank voor 8 tot 10 personen die in de branding werd gereden met alleen het zicht op de aanrollende zee. Na de aanleg van de spoorbaan in 1881 kwam het badleven pas echt goed op gang. Er werden vier badinrichtingen geopend. Hier kon men door middel van een koets, en onder toezicht van een badman of badvrouw, in een gehuurd badkostuum onder de luifel van een onderdompeling in het zilte nat genieten. Degenen die hier logeerden waren vaak families die hier 3 of 4 maanden verbleven. In 1900 hadden veel rijke families hier een tweede huis, al dan niet voorzien van een veranda, de Haarlemmerstraat is hier een goed voorbeeld van. De wat minder bedeelden huurden hun kamers bij de Zandvoortse bevolking als zogenaamde badgasten.Keizerin Sisi in ZandvoortOmstreeks mei 1884 reisde de Keizerin van Oosterijk, streng incognito onder de naam Gravin van Hohenembs, af naar Amsterdam om daar de beroemde medicus J.G. Mezger te bezoeken in verband met haar kwalen, onder andere ischias. Op 9 mei 1884 bezocht zij met haar dochter Valerie en gevolg het strand van Zandvoort voor een lange wandeling. Het diner die avond werd genuttigd in het hotel Von Kaufmann en tevens verbleef zij in het genoemde hotel vanaf 18 mei tot en met 10 juni. Een jaar later keerde zij weer terug met haar gevolg om in een, voor die tijd luxueuze, villa van Dhr. Ricard aan de Noord Boulevard te verblijven. Van daaruit maakte zij uitstapjes met het stoomschip Sante Cecilia en op gezette tijden bezocht zij Dr. Mezger in Amsterdam. Eind maart dat jaar verliet zij het vissersdorp om er niet meer terug te keren. Het dorp is haar nog niet vergeten en ter herinnering aan haar bezoeken is er zelfs een beeld van haar geplaatst op de Boulevard Barnaart.
Zandvoorts Museum
Voor meer informatie over de geschiedenis van Zandvoort kunt u terecht in het Zandvoorts Museum. Het museum huisvest een oudheidkundige afdeling, waar de Zandvoortse historie wordt belicht. Stijlkamers, visserij-attributen, scheepsmodellen, schilderijen, foto’s, modellen van oude gebouwen en videopresentaties verbeelden de overgang van vissersplaats naar badplaats voor een groot publiek. Daarnaast is ook ruimte voor wisselende exposities, waar naast historische en educatieve onderwerpen ook lokale en hedendaagse kunst aan de orde komen.
Meer informatie over het Zandvoorts Museum vindt u hier.
